Herstel en Ervaringsdeskundigheid

Binnen RCO De Hoofdzaak wordt veel aandacht besteed aan herstel en herstelondersteuning. Onze - veelal ervaringsdeskundige -  medewerkers dragen hun herstel ervaringen uit door deze te delen met anderen. Dit delen gebeurt op vele manieren; via Lotgenotengroepen, HoofdkrantSchrijfclub en cursussen. Op deze manier wil De Hoofdzaak cliënten inspireren en stimuleren om in hun eigen tempo en op  hun eigen manier een waardevol  leven op te bouwen.
In dit artikel gaan we dieper in op de begrippen Herstel, ervaringsdeskundigheid en herstelondersteuning en laten we zien op welke manier Herstelondersteuning en Zorgverlening samen bijdragen aan een verhoogde kwaliteit van leven van cliënten.

Herstel
Iedereen maakt wel eens een periode van herstel mee. Bijvoorbeeld herstellen van het verlies van een dierbare of van het verlies van werk. Herstellen van geestelijke klachten is daarmee vergelijkbaar. Je weg van herstel begint als je beseft dat jij veel meer bent dan je klachten.
Als je verlangt naar verandering. Als je gaat hopen en vertrouwen op een waardevolle toekomst met mogelijkheden en keuzes. Op dat moment ontstaat er ruimte  om je verlies te verwerken om te ontdekken wat je allemaal nog meer bent en kan zodat  je kunt uitgroeien tot de persoon die jij werkelijk bent.

Herstellen is gebaseerd op uitgangspunten als:

Herstellen is een persoonlijk proces. 
Hoop doet leven.
Je kan op belangrijke leefgebieden je leefkwaliteit verbeteren.
Je bent veel meer dan jouw klachten.
Met een actieve houding kan je kwetsbaarheid omzetten in kennis en kracht.
Je kan je mogelijkheden en keuzes ontwikkelen.
Jij bent de regisseur van je eigen leven, want het gaat om jouw lichaam en geest.
Alleen jij ervaart welk tempo passend is.
Jij bent gelijkwaardig aan ieder ander.
Je kan leren omgaan met jouw kwetsbaarheid en klachten.
Je kan sociale rollen vervullen en zo aan de maatschappij deelnemen.
Het gaat om jou en dus heb je er recht op dat anderen niet over maar mét je praten.
Samen met lotgenoten kan je elkaars ervaringen en kennis benutten.

Cheryl Gagne (Center of Psychiatric Rehabilitation, Boston University) ontwikkelde een wetenschappelijk model waarbij zij het bevorderen van nieuwe zin en betekenis terwijl men over de rampzalige gevolgen van een psychiatrische aandoening heen groeit, als uitgangspunt koos. Dit model wordt ook door De Hoofdzaak gehanteerd.

Gagne onderzocht het herstel van tal van cliënten en trof vier herstelfases aan, waarvan je er niet één kan overslaan. Net zo goed als we van de seizoenen herfst, winter, lente en zomer er niet één kunnen overslaan. In de praktijk kunnen deze fases elkaar overlappen, omdat je op het ene leefgebied eerder herstelt dan op het andere. De weg van herstel verloopt vaak via een spiraal waarbij stijgende en dalende stukken elkaar afwisselen. De omslagpunten bestaan uit een combinatie van terugval en doorbraak naar beter functioneren.
Fase 1: Je bent overweldigd door je klachten en lijdt daaronder.
Fase 2: Je worstelt met je klachten en met je afhankelijkheid.
Fase 3: Je kan goed leven met je klachten en je zelfstandigheid.
Fase 4: Je beheerst je klachten en risico’s.

Bijvoorbeeld een psychose is vooral een aanslag op je identiteit. Je weet niet meer wie je bent, waar jij ophoudt en waar de wereld begint. Je leven, je relaties, en je zelfvertrouwen raken ontwricht. Voorwaarde voor herstel is dan ook het bepalen van je identiteit. Vaak is de reactie van iemand met een psychose: “Ik mankeer niets”, of “Nu is pas duidelijk wie ik ben”. Dat is dan een onbewuste poging tot herstel van je identiteit. Zo zijn er meer psychotische klachten die tegelijkertijd een herstelpoging zijn. Bijvoorbeeld wanen, weigeren van medicatie, of horen van stemmen, kunnen spontane pogingen zijn om je identiteit te bepalen of te beschermen. Maar je hebt ondersteuning nodig om je bewust te worden van deze herstelpogingen, ze te herkennen, te verbeteren en aan te vullen.

Ervaringskennis verwerven
Op je weg van herstel kom je moeilijkheden en mogelijkheden tegen. Tijdens die ervaringen verwerf je kennis hoe je daarmee kan omgaan. Als je deze persoonlijke ervaringskennis uitwisselt met anderen, dan ontstaat gezamenlijke ervaringskennis, zelfs over de grenzen van specifieke klachten heen. En daarmee kan je elkaars herstel ondersteunen, zoals in herstelgroepen of in herstelcursussen. In het algemeen verwerf je kennis door waarnemen, denken, interpreteren en
toetsen. Ervaringskennis verwerf je óók door waarnemen, voelen, interpreteren en toetsen. Het met elkaar delen van ervaringskennis heeft vaak een krachtig effect, omdat een lotgenoot deze ervaringskennis zowel kan indenken als kan invoelen.

Bijvoorbeeld in een herstelcursus of herstelgroep zet je eigen waarnemingen en ervaringen in een
ik-verhaal op een rijtje. Daardoor kan je ze overdenken, navoelen, interpreteren en extra kennis
ontdekken in jouw verleden en heden. Zelfs een nieuw toekomstperspectief. Je ontdekt ervarings-kennis over hoe jij het beste met je klachten kan omgaan. Wat kan je wel verdragen en wat niet. Wat helpt jou wel, wat kan je beter niet doen. Wie ben je, wat kan je, wat wil je, en wat vind je echt leuk. Wat zijn jouw mogelijkheden, keuzes, bronnen, beperkingen en valkuilen. Welke maatschappelijke rollen wil en kan je vervullen. Wat kunnen anderen wel voor je doen, wat kunnen anderen beter niet doen. Dit wordt wel persoonlijke reflectie genoemd.

Vervolgens kan je leren hoe je een lotgenoot helpt om over eigen ervaringen na te denken, te verwerken tot zijn of haar verhaal en te onderzoeken welke ervaringskennis daarin schuilt. Een lotgenoot die andere klachten heeft dan jijzelf. Die andere oplossingen, mogelijkheden, beperkingen en valkuilen heeft. Die andere maatschappelijke rollen wil en kan vervullen. Er ontstaat herkenning, maar geen overeenstemming. Je accepteert de verschillen in elkaars ervaringen en ziet die als aanvullend, zodat je extra inzicht en begrip krijgt. Dit wordt wel gedeelde reflectie genoemd.
 
Tenslotte kan je leren hoe je elkaars ervaringskennis kan toetsen door vergelijken, erover nadenken, schrijven, lezen en praten. Hoe je overeenkomsten en verschillen kan ontdekken, nuanceren en combineren tot gezamenlijke kennis in een gezamenlijk wij-verhaal. Er ontstaat gezamenlijke herkenning, maar geen gezamenlijke overeenstemming. Je accepteert de verschillen in elkaars ervaringen en ziet die als aanvullend, zodat je extra inzicht en begrip krijgt. Dit wordt wel collectieve reflectie genoemd.

 Ervaringsdeskundigheid ontwikkelen
Ervaringskennis is pas waardevol als je deze zo inzet dat een ander deze kennis kan gebruiken voor zijn of haar herstel. Als je kennis kan koppelen aan de juiste vaardigheid of kundigheid dan kan je spreken van toepasbare ervaringsdeskundigheid.
Sinds 2009 maken sommige mensen ook onderscheidt tussen deskundigheid en kundigheid. Met ervaringsdeskundigheid bedoelt men dan het onderling gebruik van ervaringskennis en met ervaringskundigheid bedoelt men professioneel gebruik van ervaringskennis.

Om ervaringskennis goed in te kunnen zetten heb je dus extra kundigheid of vaardigheden nodig, zoals:
Over de grenzen van je eigen ervaring heen kijken.
Je bewust zijn van de eigenheid van de ander.
Respecteren van andermans stijl van omgaan met kwaliteiten en steun.
Reacties van de ander inschatten.
Van mening kunnen verschillen.
De ander uitnodigen tot oplettendheid en actieve houding.
Anderen leren zichzelf te helpen.
Eigen ervaring pas inzetten als dit de ander meerwaarde oplevert.
Eigen verhaal helpen samenstellen.
Aandachtig open vragen stellen, actief luisteren, adequaat reageren.
Betekenis en kennis helpen ontdekken in ervaringen van de ander.
Respectvol commentaar geven en ontvangen, inclusief suggestie voor verbetering.
Om ervaringskennis goed in te kunnen zetten in groepsverband heb je nog extra vaardigheden nodig, zoals:
Gezamenlijk kennis ontdekken, delen, toetsen, nuanceren, toepasbaar maken en vastleggen.
Beweringen toetsbaar maken. Dienstbaar leiderschap ontplooien: zoveel mogelijk steunen, zo min mogelijk leiden. Rekening houden met fases van groepsontwikkeling.

Kundigheid of vaardigheden ontwikkelen kan je dus niet alleen doen. Het is noodzakelijk om samen ervaringen, verhalen en ervaringskennis te delen, toetsen, en nuanceren. Ervarings-(des)kundigheid is niet zozeer gekoppeld aan personen, maar eerder aan zelfhulpgroepen of herstelgroepen. Deze groepen zijn in staat gezamenlijke ervaringskennis te verwerven en kundigheid in de praktijk aan te leren. Deze gezamenlijke kennis is breed toepasbaar, over de grenzen van ziektebeelden heen. Het is geen theoretisch bewezen kennis, maar praktisch doorleefde kennis, waarin gedeelde waarden vallen te ontdekken.

Herstelondersteuning
Ondersteuners van herstel zijn ervarings(des)kundigen, die cliënten voortdurend stimuleren en motiveren om in eigen tempo hun leefkwaliteit te verbeteren. Op leefgebieden als wonen, ontmoeten, ontspannen, leren, werken en omgaan met geld. Zij helpen lotgenoten om over hun eigen ervaringen na te denken, te verwerken tot hun eigen verhaal en te onderzoeken welke ervaringskennis daarin schuilt. Cliënten nemen een actievere houding aan en ontwikkelen meer hoop, interesses, eigenwaarde, kwaliteit, veerkracht, zelfvertrouwen en leefkwaliteit. Herstel-ondersteuners kunnen ook deelnemen aan een steunsysteem dat sociale participatie bevordert.

Een herstelondersteuner . . . . .
Nodigt cliënten uit en stimuleert ze om zichzelf te helpen.
Bevordert verliesverwerking waardoor ruimte ontstaat voor veranderingen.
Volgt het tempo van cliënten.
Is present en staat cliënten aandachtig nabij.
Stelt open vragen zoals: Wat zou er veranderen als je probleem voorbij was?
Stimuleert en motiveert tot veranderingen.
Vertaalt problemen in doelen, en gevoelens in gedachten.
Vertaalt verleden in heden en toekomst(perspectief).
Ontdekt samen met cliënten hun belemmering of weerstand.
Ontdekt samen passende oplossingen, mogelijkheden en keuzes.
Ontdekt samen hulpbronnen.
Ontdekt samen herstelfase, kwetsbaarheid, rollen, leefgebieden.
Ontdekt samen een passende volgorde van herstelactiviteiten.
Ontdekt samen inspiratiebronnen.
Stimuleert nieuwe contacten aan te gaan.
Houdt rekening met een terugval als een belangrijk leer- en herstelmoment.
Zet ervarings(des)kundigheid bescheiden en terughoudend in.
Overlegt met cliënten en andere ondersteuner(s).
Helpt herstelplan en crisiskaart opstellen.


Herstelondersteunende zorg 
Voorheen oriënteerden zorgverleners zich op ziekte en beperkingen, en herstelondersteuners op kwetsbare mensen en hun mogelijkheden.  De visie van herstelondersteunende zorg  biedt de mogelijkheid een gezamenlijk beeld te vormen en een gezamenlijke benadering te kiezen. Een gezamenlijk benadering van kwetsbare cliënten die zich, met hun beperkingen en mogelijkheden, op de weg van herstel bevinden naar betere leefkwaliteit. Daardoor kunnen herstelondersteuners deelnemen aan zorgteams.

Herstelondersteunende zorg (HOZ) is gebaseerd op de gecombineerde uitgangspunten van herstelondersteuning (HO) en zorgverlening (Z). Het gaat om het verbeteren van de kwaliteit van leven van de cliënt. De Cliënt neemt een actievere houding aan en ontwikkelt meer interesses, eigenwaarde, kwaliteit, veerkracht, zelfvertrouwen en leefkwaliteit. De Ondersteuner van herstel is een ervarings(des)kundige, die de cliënt voortdurend stimuleert en motiveert. De Verlener van zorg sluit aan bij ervaringskennis en tempo van de cliënt; benut ervarings(des)kundigheid van de ondersteuner en zet eigen professionele deskundigheid bescheiden in. HOZ is een gefaseerd veranderingsproces van toenemende samenwerking tussen de Cliënt, Ondersteuner van herstel en Verlener van zorg. De volgende beschrijving is slechts bedoeld om relatieve verschillen tussen veranderingsfases aan te geven. Er is geen enkele intentie om in absolute termen een oude. bestaande of toekomstige situatie weer te geven.

Startfase
Zorgverlening (Z) was vooral gebaseerd op eenzijdige invloed van de zorgverlener, het bestrijden van ziekte en beperkingen, volgens het behandelplan en met professionele distantie. Herstelondersteuning (HO) is vooral gebaseerd op het eigen verhaal van cliënten, en op presentie (aandachtig nabij staan), gelijkwaardigheid, wederkerigheid (wederzijdse invloed) en overleg met
de ondersteuner. Er was geen samenwerking tussen ondersteuner en zorgverlener, en ook niet
tussen cliënt en zorgverlener. Dus ontstond er geen enkele toegevoegde waarde. De bereikbare kwaliteit van leven bleef steken op bijvoorbeeld een 6. De onvrede over dit lage niveau is zo groot, dat er bereidheid is tot cultuurverandering. Iedereen kan gezamenlijk werken aan een cultuur die gericht wordt op een combinatie van herstel en zorg.

Overgangsfase
Zorgverlening (Z) is zoveel mogelijk gebaseerd op herstel, eigen verhaal en regie van cliënten, gelijkwaardigheid en overleg met de zorgverlener volgens het behandelplan, waarvan het herstelplan deel uitmaakt. Herstelondersteuning (HO) is daarnaast vooral gebaseerd op presentie,  en wederkerigheid met de ondersteuner. Een crisis kan toch volgens de regie van de cliënt aangepakt worden, als het crisisplan onderdeel van het behandel/herstelplan is. De cliënt geeft dan niet de regie, maar alleen de uitvoering uit handen. Sommige cliënten zullen eerst moeten wennen aan herstelondersteuning. Er ontstaat goede samenwerking tussen ondersteuner en cliënt, tussen ondersteuner en zorgverlener, en tussen cliënt en zorgverlener. Dus ontstaat er ook toegevoegde waarde. De bereikbare kwaliteit van leven komt nu hoger uit, op bijvoorbeeld een 7.
 
Eindfase
Herstelondersteunende zorg (HOZ) wordt vooral gebaseerd op het eigen verhaal van cliënten, presentie, gelijkwaardigheid, wederkerigheid en overleg tussen alle betrokkenen, volgens het gezamenlijke herstel/crisis/ behandelplan. Er is intensieve samenwerking en uitwisseling tussen cliënt, ondersteuner en zorgverlener. Dus ontstaat er nog veel meer toegevoegde waarde. De bereikbare kwaliteit van leven komt dan nog hoger uit, op bijvoorbeeld een 8.

Samen kom je verder
De Hoofdzaak  wil cliënten inspireren en stimuleren in hun persoonlijk herstelproces, tot het ontwikkelen van eigen ervarings(des)kundigheid. De Hoofdzaak ondersteunt cliënten- en WMO-raden, bevordert de ontwikkeling van maatschappelijke steunsystemen en herstelondersteunende zorg.  Wij willen  daarmee hoop, eigenwaarde, zelfvertrouwen, kracht, zelfstandigheid en participatie van lotgenoten versterken. Zo helpen wij cliënten zichzelf te helpen.
Wij hopen dat je nu meer kennis hebt gekregen van herstelondersteuning in het algemeen en herstelondersteunende zorg in het bijzonder.